Monety Zastępcze

Moneta zastępcza to zjawisko w gospodarce pieniężnej stosunkowo stare. W szczególnych okolicznościach historyczno-społecznych, kiedy np. brakowało w obrocie brakowało pewnych nominałów, monety służyły tylko jednej, bardzo wąskiej kategorii opłat lub znajdowały się w obrocie na niewielkim, zamkniętym obszarze, często decydowano się na ich wprowadzenie.

Jedną z najstarszych kategorii monet zastępczych są monety dominialne,  które pojawiły się jeszcze w średniowieczu. Były to pieniądze używane w majątkach ziemskich, a służyły głównie  jako administracyjne wsparcie w egzekwowaniu obowiązku pańszczyźnianego. Domykały też obieg pieniężny, przez co chłop miał utrudnioną potencjalną ucieczkę z majątku (pozbawiony był pieniądza uniwersalnego, będącego w obiegu na terenie kraju). Z czasem ich funkcja uległa zmianie i służyły przede wszystkim potwierdzeniu wykonania danej pracy.

Inną ciekawą kategorią pieniądza zastępczego są żetony wojskowe, służące opłacaniu rachunku w kantynach i kasynach oficerskich. Udzielano w nich pożyczek, a poza jednostką były bezwartościowe. Po raz pierwszy pojawiły się w armii rosyjskiej w XIX wieku, by w okresie I wojny światowej stać się wyjątkowo popularne w armii niemieckiej (były używane m.in. we flocie).

Najpopularniejszą kategorią monet zastępczych są emisje lokalne, znane przede wszystkim Niemiec czasów I wojny światowej i krótko po niej. W wyniku zniknięcia z obiegu większości monet kruszcowych (znaczny spadek wartości pieniądza papierowego), a z czasem  też  drobnego bilonu, wytworzyła się pustka, której wypełnienie wzięły na swoje barki lokalne samorządy i przedsiębiorcy. Zaczęły one emitować monety o niskich nominałach, mające wartość na terenie danej jednostki terytorialnej. Były one z reguły wybijane w cynku lub żelazie, często pokrywane warstwą ochronną, z uwagi na podatność tych metali na korozję. Ciekawostką są monety z porcelany lub kamionki, których znaczną część wyprodukowano w manufakturze miśnieńskiej. Nakłady tych numizmatów wahają się pomiędzy kilkoma tysiącami a nawet milionem (największe miasta, np.: Poznań). Na terenie dzisiejszej Polski eminentów była ponad setka, emisji 180, a samych monet ponad 400 typów, nie licząc odmian. Ze wszystkich rodzajów pieniądza zastępczego ten jest najpopularniejszy wśród kolekcjonerów.

W okresie I wojny światowej pojawiają się monety zastępcze przeznaczone dla jeńców, emitowane głównie w obozach. Posiadały one wartość tylko w jego obrębie, a jednym z głównych celów ich wprowadzenia było pozbawienie więźniów dostępu do pieniądza ogólnopaństwowego, co komplikowało ewentualną ucieczkę. Regułą było, że każdy obóz miał własne monety. Są to bardzo skromne monety, często bite jednostronnie, w cynku lub żelazie. Poza obozami monety jenieckie emitowano dla jeńców pracujących w zakładach pracy, jako forma zapłaty za wykonaną pracę.

Wiek XIX to początek zorganizowanego dostarczania przez odpowiednie zakłady do każdego domu usług wodociągowych, prądu, czy gazu. Szybko ktoś wpadł na pomysł, aby liczniki pobranego prądu czy gazu, były równocześnie automatami, do których wrzucało by się monety o odpowiednim nominale stanowiące opłatę za pobraną jednostkę danej usługi. Z reguły były to monety obiegowe, ale w wielu przypadkach zdecydowano się na wprowadzenie  specjalnych żetonów, na których zamiast nominału widniały by dane o jego wartości w jednostkach prądu (kilowatogodziny), czy gazu (metry sześcienne). Ten rodzaj pieniądza zastępczego stał się szczególnie popularny w okresie I wojny światowej, z przyczyn które już wspomniałem powyżej, a utrzymał się w użytkowaniu znacznie dłużej (na terenie Polski do 1939 roku, na zachodzie Europy znacznie dłużej). Żetony te produkowane były głównie ze stopów miedzi, z uwagi na dbałość o mechanizmy automatów (wykonanie ich z metali korodujących mogło je uszkadzać).. Nakłady ich były proporcjonalne do ilości użytkowników danej usługi i największe były w dużych miastach.

Przedstawione powyżej kategorie pieniądza zastępczego stanowią tylko jego niewielką część. Monety zastępcze to bardzo specyficzna, raczej niszowa część numizmatyki. Pomimo powstania bardzo dobrych katalogów, wciąż można się natknąć na nieznane egzemplarze. Stanowią one bardzo ciekawe źródło dla historii gospodarczej danej miejscowości, i  dla badaczy dziejów regionu są często bardzo poszukiwaną pamiątką.